ГРАМАДСКАЕ ФІНАНСАВАННЕ І ЎДЗЕЛ

Канцэпцыя грамадскага фінансавання і ўдзелу ў Рэспубліцы Беларусь: прынцыпы, інструменты і ўстойлівыя механізмы падтрымкі грамадзянскіх ініцыятыў

Кароткае апісанне

Сапраўдная канцэпцыя накіравана на фарміраванне ў Рэспубліцы Беларусь сучаснай, устойлівай і інстытуцыйна замацаванай сістэмы грамадскага фінансавання і ўдзелу грамадзян у прыняцці рашэнняў на нацыянальным і мясцовым узроўнях.

Ва ўмовах дэмакратычнай трансфармацыі Беларусі адной з ключавых задач становіцца аднаўленне даверу паміж дзяржавай і грамадствам, развіццё гарызантальных сувязей, умацаванне мясцовых супольнасцяў і стварэнне механізмаў, якія дазваляюць грамадзянам не толькі выказваць меркаванне, але і непасрэдна ўдзельнічаць у размеркаванні рэсурсаў, планаванні развіцця тэрыторый і рэалізацыі грамадска значных праектаў.

Канцэпцыя зыходзіць з неабходнасці пераходу ад фармальнага і дэкларатыўнага ўдзелу грамадзян да рэальных, фінансава забяспечаных і працэдурна гарантаваных інструментаў уплыву. Размова ідзе не толькі аб падтрымцы асобных ініцыятыў, але і аб стварэнні новай мадэлі ўзаемадзеяння дзяржавы, мясцовага самакіравання, бізнесу і арганізацый грамадзянскай супольнасці (АГС).

У аснове канцэпцыі ляжыць адаптацыя еўрапейскага вопыту: бюджэтаў грамадскага ўдзелу, механізмаў падатковай падтрымкі грамадскіх арганізацый, грантавых праграм на нацыянальным і мясцовым узроўнях, лічбавых платформ калектыўнага фінансавання, грамадскіх абмеркаванняў, грамадскай экспертызы і электронных петыцый.

Адмысловае значэнне надаецца рэформе мясцовага самакіравання. Новая дэмакратычная Беларусь павінна адмовіцца ад мадэлі, пры якой мясцовая ўлада з'яўляецца часткай адміністрацыйнай вертыкалі Прэзідэнта і Урада. Замест гэтага неабходна фармаванне самастойнага мясцовага самакіравання, заснаванага на прынцыпах Еўрапейскай хартыі мясцовага самакіравання, з уласнымі паўнамоцтвамі, рэсурсамі і адказнасцю перад мясцовымі супольнасцямі.

Рэалізацыя канцэпцыі прадугледжвае прыняцце новага Закона Рэспублікі Беларусь “Аб мясцовым самакіраванні”, рэформу заканадаўства аб некамерцыйных арганізацыях, укараненне бюджэтаў грамадскага ўдзелу, развіццё механізмаў грамадскіх ініцыятыў, стварэнне сістэмы дзяржаўных і мясцовых грантаў, падатковыя стымулы для грамадзян і бізнесу, а таксама стварэнне лічбавай інфраструктуры ўдзелу.

Праблемы, на вырашэнне якіх накіраваная канцэпцыя

1. Адсутнасць устойлівай сістэмы грамадскага фінансавання грамадзянскіх ініцыятыў

У Рэспубліцы Беларусь адсутнічае цэласная і інстытуцыяналізаваная сістэма падтрымкі грамадзянскіх ініцыятыў, заснаваная на сумесным удзеле дзяржавы, грамадзян, бізнесу і мясцовых супольнасцей.

Фінансаванне грамадска значных праектаў мае фрагментарны характар і не абапіраецца на доўгатэрміновыя механізмы. У краіне адсутнічаюць устойлівыя інструменты, аналагічныя бюджэтам грамадскага ўдзелу, сістэмным грантавым праграмам для грамадзянскіх ініцыятыў, падатковаму пераразмеркаванню часткі сродкаў на карысць арганізацый грамадзянскай супольнасці або стымуляванню карпаратыўнай падтрымкі грамадскіх праектаў.

У выніку многія ініцыятывы залежаць ад выпадковых крыніц фінансавання, асабістых рэсурсаў актывістаў ці знешняй падтрымкі. Гэта не дазваляе фармаваць устойлівую інфраструктуру грамадзянскай супольнасці і зніжае здольнасць мясцовых супольнасцяў самастойна вырашаць праблемы сваіх тэрыторый.

Дадаткова трэба адзначыць, што існуючая сістэма дзяржаўнага фінансавання грамадскіх ініцыятыў носіць закрыты і выбарчы характар. Сродкі рэспубліканскага і мясцовых бюджэтаў накіроўваюцца на карысць абмежаванага кола арганізацый, якія інстытуцыйна звязаны з дзяржавай і арыентаваны на рэалізацыю афіцыйнай дзяржаўнай палітыкі. Такія структуры не з’яўляюцца незалежнымі ўдзельнікамі грамадзянскай супольнасці і ў міжнароднай практыцы кваліфікуюцца як квазідзяржаўныя арганізацыі (GONGO). Іх дамінаванне ў сістэме фінансавання прыводзіць да выцяснення незалежных ініцыятыў, скажэння канкурэнцыі за рэсурсы, зніжэння даверу да інстытутаў удзелу і фактычнай адсутнасці роўных умоў для арганізацый грамадзянскай супольнасці.

2. Дэкларатыўны характар механізмаў грамадскага ўдзелу

Дзеючае заканадаўства Рэспублікі Беларусь фармальна прадугледжвае асобныя формы ўдзелу грамадзян у вырашэнні пытанняў мясцовага значэння. У прыватнасці, Закон Рэспублікі Беларусь “Аб мясцовым кіраванні і самакіраванні” змяшчае механізм грамадскай ініцыятывы, а таксама прадугледжвае іншыя формы ўдзелу грамадзян.

Аднак існуючае рэгуляванне мае пераважна рамачны характар і не забяспечвае рэальнага ўплыву грамадзян на прыняцце рашэнняў. Заканадаўства не стварае паўнавартаснай сістэмы, у якой ініцыятыва грамадзян аўтаматычна цягне зразумелую працэдуру разгляду, публічнага абмеркавання, адзнакі, фінансаванні і рэалізацыі.

Ключавыя праблемы дзейнага рэгулявання ўключаюць:

• адсутнасць абавязковасці рэалізацыі падтрыманых грамадзянамі ініцыятыў;
• адсутнасць празрыстых крытэрыяў адбору і ацэнкі ініцыятыў;
• адсутнасць адзіных працэдур разгляду ініцыятыў;
• адсутнасць пляцоўкі для абмеркавання грамадзянскіх ініцыятыў;
• слабую сувязь грамадскіх ініцыятыў з бюджэтным працэсам;
• адсутнасць незалежнага механізму абскарджання адмоваў;
• недастатковую публічнасць рашэнняў органаў улады;
• адсутнасць гарантаванай зваротнай сувязі з ініцыятарамі.

Такім чынам, фармальная наяўнасць грамадскай ініцыятывы ў заканадаўстве не ператварае яе ў паўнавартасны інструмент удзелу. Яна застаецца абмежаваным механізмам, які залежыць ад волі мясцовых органаў улады.

3. Абмежаванасць і няроўнасць у рэалізацыі грамадскіх ініцыятыў

У Беларусі ў шэрагу рэгіёнаў прымяняецца практыка рэалізацыі грамадскіх ініцыятыў з удзелам грамадзянскага суфінансавання . У рамках такой мадэлі грамадзяне, мясцовыя супольнасці ці арганізацыі абавязаны ўносіць частку сродкаў на рэалізацыю праекту, а астатняя частка пакрываецца за кошт мясцовага бюджэту.

Сама ідэя суфінансавання можа быць карыснай, паколькі яна павышае ўцягнутасць грамадзян, адказнасць за вынік і сувязь праекта з рэальнымі патрэбамі супольнасці. Аднак у існуючай беларускай практыцы такі механізм мае сур'ёзныя абмежаванні.

Па-першае, умовы суфінансавання могуць істотна адрознівацца ў залежнасці ад рэгіёна ці канкрэтнага рашэння мясцовых органаў улады. Адсутнасць адзіных нацыянальных стандартаў прыводзіць да нераўнамернасці прымянення механізма.

Па-другое, доля ўдзелу грамадзян можа быць занадта высокай і дасягаць значнай часткі кошту праекту. Гэта стварае рызыку сацыяльнай дыскрымінацыі: больш забяспечаныя супольнасці атрымліваюць больш магчымасцей для рэалізацыі ініцыятыў, тады як бедныя тэрыторыі, малыя населеныя пункты і ўразлівыя групы аказваюцца фактычна выключаны з удзелу.

Па-трэцяе, удзел грамадзян часта зводзіцца пераважна да фінансавага ўкладу. Пры гэтым у грамадзян няма паўнацэннага ўплыву на планаванне, прыняцце рашэнняў, кантроль якасці работ і ацэнку вынікаў.

У выніку грамадская ініцыятыва ператвараецца не ў інструмент дэмакратычнага ўдзелу, а ў механізм частковага перакладання фінансавай адказнасці на грамадзян без прадастаўлення ім адпаведнага ўплыву.

4. Слабое развіццё мясцовага самакіравання і залежнасць мясцовага ўзроўню ад вертыкалі ўлады

Адной з сістэмных праблем з’яўляецца адсутнасць паўнацэннага мясцовага самакіравання. Дзеючая мадэль аб'ядноўвае паняцці мясцовага кіравання і самакіравання, што адлюстроўвае залежнасць мясцовага ўзроўню ад цэнтралізаванай адміністрацыйнай вертыкалі Прэзідэнта.

Мясцовыя органы ўлады не маюць дастатковай палітычнай, фінансавай і інстытуцыйнай аўтаноміі. Яны абмежаваны ў самастойным вызначэнні прыярытэтаў развіцця тэрыторый, размеркаванні рэсурсаў і выбудоўванні партнёрства з грамадзянамі.

Такая мадэль супярэчыць духу Еўрапейскай хартыі мясцовага самакіравання, паводле якой мясцовае самакіраванне павінна быць правам і рэальнай здольнасцю мясцовых супольнасцяў самастойна вырашаць значную частку публічных справаў у інтарэсах насельніцтва.

Без рэформы мясцовага самакіравання немагчыма стварыць паўнавартасную сістэму грамадскага фінансавання і ўдзелу. Бюджэты ўдзелу, грамадскія ініцыятывы, лакальныя гранты і петыцыі патрабуюць самастойных мясцовых органаў, адказных перад жыхарамі, а не ўбудаваных у вертыкаль выканаўчай улады.

5. Фармальнасць тэрытарыяльнага грамадскага самакіравання

У заканадаўстве Беларусі існуе інстытут тэрытарыяльнага грамадскага самакіравання (ТГС). Патэнцыйна ён мог бы стаць важным інструментам самаарганізацыі грамадзян па месцы жыхарства: у мікрараёнах, кварталах, вёсках, пасёлках і іншых лакальных суполках.

Аднак на практыцы тэрытарыяльнае грамадскае самакіраванне часта застаецца фармальным і залежным ад мясцовых органаў улады. Яно не валодае дастатковымі рэсурсамі, самастойнасцю і прававымі гарантыямі для рэальнага прадстаўніцтва інтарэсаў жыхароў.

Ключавыя праблемы ТГС ўключаюць:

• залежнасць ад рашэнняў мясцовых органаў улады;
• адсутнасць устойлівага фінансавання;
• слабы ўплыў на бюджэтныя і інфраструктурныя рашэнні;
• адсутнасць механізмаў самастойнай рэалізацыі праектаў;
• недастатковую пазнавальнасць сярод грамадзян;
• абмежаваную ролю ў грамадскім кантролі.

У выніку ТГС не выконваюць функцыю паўнавартаснай самаарганізацыі грамадзян і патрабуюць глыбокай рэформы.

6. Недастатковая развітасць прававой і арганізацыйнай базы грамадзянскіх ініцыятыў

Існуючае заканадаўства аб арганізацыях грамадзянскай супольнасці не стварае дастатковых умоў для свабоднага, гнуткага і ўстойлівага іх развіцця.

У Беларусі існуюць грамадскія аб’яднанні, установы і іншыя формы некамерцыйных арганізацый. Грамадскія аб'яднанні мяркуюць сяброўства і калектыўны ўдзел, аднак працэдура іх абавязковай рэгістрацыі і дзейнасці з'яўляецца складанай і адміністрацыйна залежнай.

Форма ўстановы, прадугледжаная грамадзянскім заканадаўствам, дазваляе ствараць некамерцыйную арганізацыю адным ці некалькімі заснавальнікамі, але не заўсёды падыходзіць для ініцыятыў, заснаваных на шырокім удзеле супольнасці. Установа можа быць зручным юрыдычным інструментам, аднак яна часта не забяспечвае дэмакратычнага кіравання, сяброўскага ўдзелу і ўстойлівай сувязі з супольнасцю.

Такім чынам, неабходна не толькі спрасціць рэгістрацыю АГС, але і стварыць разнастайную прававую інфраструктуру для ініцыятыўных груп, фондаў мясцовых супольнасцяў, дабрачынных арганізацый, грамадскіх аб’яднанняў, сацыяльных прадпрыемстваў і платформаў калектыўнага фінансавання.

7. Абмежаванае выкарыстанне лічбавых інструментаў удзелу і фінансавання

Сучасныя дэмакратычныя сістэмы ўсё часцей выкарыстоўваюць лічбавыя інструменты для пашырэння ўдзелу грамадзян. Гэта могуць быць платформы для падачы ініцыятываў, збору подпісаў, галасавання, грамадскіх абмеркаванняў, маніторынгу выканання рашэнняў і калектыўнага фінансавання.

У Беларусі такая інфраструктура фактычна не развіта на сістэмным узроўні. Адсутнічае адзіная нацыянальная платформа, праз якую грамадзяне маглі б падаваць ініцыятывы, адсочваць іх разгляд, удзельнічаць у абмеркаваннях, галасаваць за праекты бюджэту ўдзелу і кантраляваць рэалізацыю рашэнняў.

Асобныя лічбавыя сэрвісы, такія як партал “115.бел”, дазваляюць грамадзянам накіроўваць індывідуальныя звароты па пытаннях жыллёва-камунальнай гаспадаркі і гарадской інфраструктуры. Аднак гэтыя інструменты арыентаваны пераважна на вырашэнне лакальных бытавых праблем і не прадугледжваюць механізмаў калектыўных зваротаў, грамадскіх ініцыятыў, абмеркавання рашэнняў або ўдзелу ў размеркаванні рэсурсаў.

Таксама адсутнічаюць устойлівыя лічбавыя платформы калектыўнага фінансавання грамадска значных праектаў, якія працавалі б празрыста, бяспечна і ў прававым полі.

Гэта абмяжоўвае ўдзел грамадзян, зніжае празрыстасць прыняцця рашэнняў і не дазваляе выкарыстоўваць патэнцыял сучасных тэхналогій для развіцця дэмакратыі на мясцовым і нацыянальным узроўнях.

8. Недастатковае ўцягванне бізнесу ў падтрымку грамадзянскіх ініцыятыў

Беларускі бізнес практычна не ўцягнуты ў сістэмную падтрымку грамадзянскіх ініцыятыў. Адсутнічаюць эфектыўныя падатковыя стымулы, празрыстыя правілы дабрачыннай падтрымкі і механізмы прызнання сацыяльнага ўкладу прадпрыемстваў.

У дэмакратычнай Беларусі бізнэс павінен разглядацца не толькі як падаткаплацельшчык, але і як партнёр у развіцці мясцовых супольнасцяў. Прадпрыемствы могуць падтрымліваць сацыяльныя, адукацыйныя, культурныя, экалагічныя і інфраструктурныя праекты, асабліва на тэрыторыях, дзе яны працуюць. Для гэтага неабходна стварыць умовы, пры якіх частка сродкаў, што накіроўваюцца бізнесам на грамадска значныя мэты, не будзе абкладацца падаткам або будзе ўлічвацца як сацыяльная інвестыцыя. Пры гэтым такія механізмы павінны быць празрыстымі, каб пазбегнуць злоўжыванняў і імітацыі дабрачыннасці.

9. Адсутнасць культуры сістэмнага грамадскага кантролю і экспертызы

У Беларусі адсутнічае паўнацэнная сістэма грамадскай экспертызы рашэнняў, праграм і праектаў. Грамадзяне і арганізацыі не маюць устойлівых працэдурных магчымасцей для ацэнкі праектаў нарматыўных актаў, бюджэтаў, горадабудаўнічых рашэнняў, дзяржаўных праграм і буйных інфраструктурных праектаў.

Грамадскія абмеркаванні, калі яны праводзяцца, часта маюць фармальны характар і не забяспечваюць рэальнага ўплыву на вынік. Меркаванне грамадзян можа быць сабрана, але не абавязкова ўлічваецца, а органы ўлады не заўсёды абавязаны публічна тлумачыць, чаму тыя ці іншыя прапановы былі прыняты ці адхілены.

Без грамадскага кантролю і экспертызы немагчыма забяспечыць празрыстасць, падсправаздачнасць і якасць кіравання. Таму гэтыя механізмы павінны стаць абавязковай часткай новай сістэмы ўдзелу.

Заключэнне па праблемах

Такім чынам, у Рэспубліцы Беларусь існуе разрыў паміж фармальнай наяўнасцю асобных механізмаў удзелу грамадзян і іх рэальнай здольнасцю ўплываць на прыняцце рашэнняў, размеркаванне рэсурсаў і развіццё тэрыторый.

Механізм грамадскай ініцыятывы замацаваны ў заканадаўстве, аднак яго рэгуляванне застаецца рамачным і не забяспечвае абавязковай сувязі паміж ініцыятывай, бюджэтам, публічным абмеркаваннем і рэалізацыяй. Практыка суфінансавання ініцыятыў можа мець станоўчы патэнцыял, але ў існуючым выглядзе стварае рызыкі сацыяльнай няроўнасці, паколькі магчымасць удзелу часта залежыць ад фінансавых магчымасцей канкрэтнай супольнасці.

Слабасць мясцовага самакіравання, залежнасць мясцовага ўзроўню ад вертыкалі выканаўчай улады, фармальнасць тэрытарыяльнага грамадскага самакіравання, недастатковая развітасць прававых форм грамадзянскай актыўнасці і адсутнасць устойлівых фінансавых механізмаў прыводзяць да таго, што грамадзяне застаюцца пераважна аб'ектамі рашэнняў, а не іх паўнавартаснымі ўдзельнікамі.

Для змены сітуацыі неабходны сістэмны пераход да новай мадэлі грамадскага ўдзелу і фінансаванні. Такая мадэль павінна грунтавацца на дэмакратычным мясцовым самакіраванні, фінансавай самастойнасці мясцовых супольнасцяў, празрыстых працэдурах прыняцця рашэнняў, роўным доступе грамадзян да ўдзелу і стварэнні ўстойлівай інфраструктуры падтрымкі ініцыятыў “знізу”.

Мэты і задачы рэформы

Стварэнне ў Рэспубліцы Беларусь устойлівай, празрыстай і інклюзіўнай сістэмы грамадскага фінансавання і ўдзелу, якая забяспечвае рэальнае ўцягванне грамадзян у прыняцце рашэнняў, размеркаванне грамадскіх рэсурсаў і падтрымку грамадзянскіх ініцыятыў на нацыянальным і мясцовым узроўнях.

1. Фарміраванне інстытуцыйнай сістэмы грамадскага фінансавання грамадзянскіх ініцыятыў

Стварыць прававую, арганізацыйную і фінансавую сістэму ўстойлівай падтрымкі ініцыятыў з удзелам дзяржавы, грамадзян, бізнесу і арганізацый грамадзянскай супольнасці. Укараніць бюджэты грамадскага ўдзелу, гранты, падатковыя механізмы, суфінансаванне і лічбавыя інструменты фінансавання.

2. Рэфармаванне механізмаў грамадскага ўдзелу ў прыняцці рашэнняў

Пераўтварыць існуючыя формы ўдзелу з дэкларатыўных у рэальна працуюць інструменты ўплыву. Забяспечыць дакладныя і празрыстыя працэдуры падачы, разгляду, абмеркавання, галасавання і рэалізацыі грамадскіх ініцыятыў.

3. Забеспячэнне роўнага доступу грамадзян да ўдзелу і фінансавання ініцыятыў

Укараніць справядлівыя і дыферэнцыраваныя мадэлі бюджэту ўдзелу, якія выключаюць сацыяльную і тэрытарыяльную няроўнасць. Забяспечыць прыярытэтную падтрымку малых гарадоў, сельскіх тэрыторый і неабароненых груп.

4. Развіццё дэмакратычнага мясцовага самакіравання

Стварыць самастойную сістэму мясцовага самакіравання, заснаваную на прынцыпах Еўрапейскай хартыі і якая не ўваходзіць у адміністрацыйную вертыкаль. Забяспечыць органы самакіравання паўнамоцтвамі, рэсурсамі і падсправаздачнасцю жыхарам.

5. Рэфармаванне тэрытарыяльнага грамадскага самакіравання

Ператварыць ТГС у рэальныя інструменты самаарганізацыі грамадзян з прававой самастойнасцю і доступам да фінансавання. Забяспечыць іх удзел у бюджэтных працэсах, ініцыяванні праектаў і грамадскім кантролі.

6. Удасканаленне прававых форм дзейнасці грамадзянскіх ініцыятыў

Рэфармаваць заканадаўства аб некамерцыйных арганізацыях для спрашчэння стварэння і дзейнасці ініцыятыў. Забяспечыць гнуткія формы ўдзелу, доступ да фінансавання і празрыстыя правілы працы.

7. Укараненне сучасных лічбавых інструментаў удзелу і фінансавання

Стварыць лічбавую інфраструктуру для падачы ініцыятыў, абмеркаванняў, галасавання, маніторынгу і калектыўнага фінансавання. Забяспечыць спалучэнне анлайн- і афлайн-інструментаў для роўнага доступу ўсіх грамадзян.

8. Стымуляванне ўдзелу бізнесу ў падтрымцы грамадскіх ініцыятыў

Увесці падатковыя і прававыя стымулы, якія заахвочваюць удзел бізнесу ў фінансаванні грамадска значных праектаў. Стварыць умовы для развіцця карпаратыўнай сацыяльнай адказнасці і партнёрства з грамадствам.

9. Развіццё грамадскай экспертызы, кантролю і падсправаздачнасці

Замацаваць права грамадзян і арганізацый удзельнічаць у ацэнцы рашэнняў і праектаў. Зрабіць грамадскую экспертызу, адкрытыя даныя і грамадзянскі маніторынг абавязковымі элементамі кіравання.

10. Фарміраванне культуры ўдзелу і даверу паміж дзяржавай і грамадствам

Развіваць грамадзянскі ўдзел праз адукацыю, інфармацыйныя кампаніі і навучанне ключавых удзельнікаў. Сфарміраваць устойлівую практыку ўзаемадзеяння, заснаваную на даверы і сумеснай адказнасці.

Неабходныя меры па рэалізацыі канцэпцыі

1. Укараненне сістэмы бюджэтаў грамадскага ўдзелу

З мэтай забеспячэння прамога ўдзелу грамадзян у размеркаванні бюджэтных сродкаў неабходна замацаваць на заканадаўчым узроўні механізм бюджэтаў грамадскага ўдзелу.

Бюджэт грамадскага ўдзелу павінен стаць абавязковым элементам мясцовага бюджэтнага працэсу. Яго сутнасць у тым, што пэўная частка сродкаў мясцовага бюджэту накіроўваецца на праекты, прапанаваныя і выбраныя самімі жыхарамі.

Неабходна:

• устанавіць абавязковую мінімальную долю мясцовых бюджэтаў, якая накіроўваецца на праекты грамадскага ўдзелу (1-5%);
• прадугледзець магчымасць павелічэння гэтай долі па рашэнні мясцовага самакіравання;
• вызначыць катэгорыі праектаў, якія могуць фінансавацца праз бюджэт удзелу;
• забяспечыць адкрытыя працэдуры падачы заявак;
• арганізаваць публічнае абмеркаванне праектаў;
• праводзіць галасаванне грамадзян;
• забяспечыць абавязковую рэалізацыю праектаў, якія атрымалі падтрымку;
• публікаваць справаздачы аб расходаванні сродкаў і выніках рэалізацыі.

Бюджэты грамадскага ўдзелу павінны прымяняцца ў гарадах, раёнах, сельскіх саветах. Для невялікіх населеных пунктаў і сельскай мясцовасці павінны быць прадугледжаны спрошчаныя працэдуры падачы і адбору праектаў.

Важна, каб бюджэт удзелу не замяняў базавых абавязкаў мясцовай улады. Ён не павінен выкарыстоўвацца для перакладання на грамадзян фінансавання абавязковых камунальных, сацыяльных або інфраструктурных функцый. Яго прызначэнне - падтрымка дадатковых ініцыятыў, якія паляпшаюць якасць жыцця і развіваюць мясцовыя супольнасці.

2. Рэфармаванне механізму грамадскіх ініцыятыў

Механізм грамадскай ініцыятывы павінен быць рэфармаваны такім чынам, каб ён стаў рэальным інструментам уплыву грамадзян на мясцовую палітыку.

Неабходна ўнесці змены ў заканадаўства і ўстанавіць:

• дакладную працэдуру падачы грамадскай ініцыятывы;
• разумныя і прапарцыйныя парогі подпісаў;
• абавязковыя тэрміны разгляду;
• абавязковасць публічнага адказу органа ўлады;
• абавязак матываваць адмову;
• магчымасць публічнага абмеркавання ініцыятывы;
• магчымасць вынясення ініцыятывы на галасаванне жыхароў і/або мясцовага органа самакіравання пры дасягненні пэўнага парога подпісаў;
• сувязь падтрыманых ініцыятыў з мясцовым бюджэтам;
• механізм абскарджання адмовы або бяздзейнасці.

Парог подпісаў павінен залежаць ад колькасці насельніцтва адпаведнай тэрыторыі і не мусіць быць дыскрымінацыйным. Для малых населеных пунктаў, сельскіх тэрыторый павінны дзейнічаць паніжаныя патрабаванні.

Грамадская ініцыятыва павінна разглядацца не як просьба грамадзян да ўлады, а як устаноўлены законам механізм удзелу мясцовай супольнасці ва ўпраўленні.

3. Увядзенне сістэмы ініцыятыўнага бюджэтавання і справядлівага суфінансавання

Існуючую практыку суфінансавання грамадскіх ініцыятыў неабходна захаваць як патэнцыйна карысны інструмент, але рэфармаваць яе на прынцыпах справядлівасці, празрыстасці і недыскрымінацыі .

Неабходна замацаваць нацыянальныя стандарты суфінансавання, каб умовы не залежалі адвольна ад рэгіёна або рашэння канкрэтнага органа ўлады.

Мадэль суфінансавання павінна быць дыферэнцыраванай:

• для сельскіх тэрыторый, малых гарадоў і сацыяльна неабароненых супольнасцяў уклад грамадзян павінен быць мінімальным або сімвалічным;
• для сярэдніх і буйных гарадоў можа прымяняцца больш высокая доля суфінансавання ;
• для праектаў сацыяльнай накіраванасці магчыма поўнае фінансаванне з бюджэту;
• для праектаў з удзелам бізнесу магчыма прымяненне павышанага прыватнага ўкладу.

Уклад грамадзян павінен улічвацца не толькі ў грашовай форме. У якасці ўкладу могуць прызнавацца:

• валанцёрская праца;
• матэрыялы;
• прадстаўленыя памяшканні;
• прафесійныя паслугі;
• тэхніка;
• арганізацыйная работа;
• інфармацыйная падтрымка.

Неабходна таксама ўкараніць механізм матчынг-фондаў, пры якім дзяржава або мясцовае самакіраванне дадае бюджэтныя сродкі да сумы, сабранай грамадзянамі, бізнесам або дыяспарай.

Такая сістэма дазволіць захаваць матывацыю грамадзян да ўдзелу, але не будзе выключаць бедныя супольнасці з доступу да падтрымкі.

4. Увядзенне падатковых механізмаў падтрымкі грамадзянскіх ініцыятыў

Для стварэння ўстойлівага фінансавання грамадзянскай супольнасці неабходна ўкараніць падатковыя механізмы, якія дазваляюць грамадзянам і бізнесу накіроўваць частку сродкаў на грамадска значныя мэты.

Адным з ключавых механізмаў можа стаць права падаткаплацельшчыка накіроўваць частку падаходнага падатку, напрыклад, 1,5%, на карысць абранай арганізацыі грамадзянскай супольнасці.

Для рэалізацыі такога механізма неабходна:

• стварыць публічны рэестр арганізацый, якія маюць права атрымліваць такія сродкі;
• устанавіць патрабаванні да празрыстасці і справаздачнасці;
• забяспечыць простую працэдуру выбару арганізацыі пры падачы падатковай дэкларацыі;
• прадугледзець штогадовую публічную справаздачнасць атрымальнікаў;
• забяспечыць кантроль за мэтавым выкарыстаннем сродкаў.

Для бізнесу неабходна прадугледзець магчымасць накіравання часткі прыбытку на грамадска значныя праекты з прымяненнем падатковых вылікаў. У якасці базавай мадэлі можа быць устаноўлена права ўлічваць такія расходы пры падаткаабкладанні ў памеры да 10 працэнтаў падаткаабкладаемага прыбытку, з магчымасцю павелічэння гэтага парога да 15 працэнтаў для праектаў, што рэалізуюцца на мясцовым узроўні або накіраваных на падтрымку сацыяльна неабароненых груп.

Такія меры павінны стымуляваць прадпрыемствы падтрымліваць мясцовыя супольнасці, сацыяльныя, адукацыйныя, культурныя, экалагічныя і дабрачынныя праекты.

5. Развіццё сістэмы дзяржаўных і мясцовых грантаў

Неабходна стварыць празрыстую сістэму грантавай падтрымкі грамадзянскіх ініцыятыў на нацыянальным і мясцовым узроўнях.

На нацыянальным узроўні грантавыя праграмы могуць рэалізоўвацца праз профільныя міністэрствы ў сферах культуры, адукацыі, сацыяльнай палітыкі, экалогіі, маладзёжнай палітыкі, аховы здароўя, рэгіянальнага развіцця і правоў чалавека.

На мясцовым узроўні грантавыя праграмы павінны рэалізоўвацца органамі мясцовага самакіравання для падтрымкі ініцыятыў жыхароў, грамадскіх арганізацый, ініцыятыўных груп і ТГС.

Сістэма грантаў павінна ўключаць:

• адкрытыя конкурсы;
• зразумелыя крытэры адбору;
• незалежную экспертную адзнаку;
• публічнае аб'яўленне вынікаў;
• спрошчаную справаздачнасць для малых грантаў;
• антыкарупцыйныя гарантыі;
• магчымасць удзелу незарэгістраваных ініцыятыўных груп праз партнёрскія арганізацыі ці спрошчаныя формы рэгістрацыі.

Асаблівую ўвагу трэба ўдзяліць мікрагрантам і субгрантынгу . Невялікія гранты з простай працэдурай падачы могуць стаць найбольш эфектыўным інструментам падтрымкі ініцыятыў “знізу”, асабліва ў малых гарадах і сельскіх тэрыторыях.

6. Стварэнне і развіццё лічбавых платформ удзелу і фінансавання

Неабходна стварыць нацыянальную лічбавую інфраструктуру грамадскага ўдзелу.

Такая інфраструктура павінна ўключаць:

• платформу для падачы грамадскіх ініцыятыў;
• механізм збору подпісаў;
• сістэму электронных петыцый;
• платформу бюджэтаў грамадскага ўдзелу;
• інструменты грамадскіх абмеркаванняў;
• галасаванне па праектах;
• маніторынг рэалізацыі ініцыятыў;
• публікацыю бюджэтнай інфармацыі;
• справаздачнасць па праектах.

Асобным напрамкам павінна стаць развіццё лічбавых платформ калектыўнага фінансавання. Такія платформы павінны забяспечваць магчымасць грамадзянам непасрэдна падтрымліваць грамадска значныя ініцыятывы праз добраахвотныя ахвяраванні.

Неабходна забяспечыць прававое рэгуляванне дзейнасці такіх платформ, уключаючы патрабаванні да празрыстасці, справаздачнасці, абароны дадзеных карыстальнікаў і кантролю за мэтавым выкарыстаннем сродкаў.

Варта прадугледзець механізмы інтэграцыі такіх платформ з дзяржаўнымі і муніцыпальнымі праграмамі падтрымкі, у тым ліку магчымасць суфінансавання праектаў, якія атрымалі грамадскую падтрымку.

Такія платформы павінны стаць часткай нацыянальнай інфраструктуры грамадскага фінансавання і забяспечыць пастаянны канал узаемадзеяння паміж грамадзянамі, ініцыятывамі, бізнесам, дыяспарай і дзяржавай.

Стварыць механізм “лічбавага рэзідэнцтва” для дыяспары, які дазваляе ім удзельнічаць у суфінансаванні праектаў на малой радзіме з празрыстым маніторынгам вынікаў.

7. Развіццё фондаў мясцовых супольнасцяў

Важным элементам устойлівай сістэмы фінансавання павінны стаць фонды мясцовых супольнасцей.

Фонд мясцовай супольнасці - гэта незалежная некамерцыйная структура, якая акумулюе сродкі грамадзян, бізнесу, дыяспары, дабрачынцаў і мясцовага самакіравання для падтрымкі ініцыятыў на канкрэтнай тэрыторыі.

Такія фонды могуць фінансаваць:

• культурныя праекты;
• адукацыйныя ініцыятывы;
• дапамога ўразлівым групам;
• добраўпарадкаванне;
• экалагічныя праекты;
• маладзёжныя ініцыятывы;
• лакальныя медыя;
• праекты памяці і ідэнтычнасці;
• сацыяльныя паслугі.

Неабходна стварыць прававыя ўмовы для рэгістрацыі і дзейнасці такіх фондаў, забяспечыць празрыстасць іх работы і магчымасць атрымання падатковых пераваг для донараў.

Фонды мясцовых суполак могуць стаць важным мастом паміж грамадзянамі, бізнесам і мясцовым самакіраваннем.

8. Рэфармаванне тэрытарыяльнага грамадскага самакіравання

Тэрытарыяльнае грамадскае самакіраванне павінна быць пераўтворана ў рэальны інструмент лакальнай дэмакратыі.

Для гэтага неабходна:

• забяспечыць самастойнасць ТГС;
• даць ім права ініцыяваць праекты;
• даць доступ да бюджэтаў удзелу і мясцовых грантаў;
• замацаваць магчымасць атрымліваць добраахвотныя складкі і ахвяраванні;
• забяспечыць удзел ТГС у грамадскіх абмеркаваннях;
• даць права ўдзельнічаць у маніторынгу мясцовых праграм;
• прадугледзець навучанне прадстаўнікоў ТГС.

ТГС павінны стаць не дэкаратыўнай структурай, а рэальным прадстаўніком інтарэсаў жыхароў канкрэтнай тэрыторыі.

9. Увядзенне механізмаў грамадскага кантролю і грамадскай экспертызы

Неабходна заканадаўча замацаваць інстытут грамадскай экспертызы праектаў рашэнняў, праграм, бюджэтаў і нарматыўных актаў.

Грамадская экспертыза павінна прымяняцца ў дачыненні:

• праектаў мясцовых бюджэтаў;
• горадабудаўнічых рашэнняў;
• экалагічна значных праектаў;
• сацыяльных праграм;
• буйных інфраструктурных праектаў;
• праграм рэгіянальнага развіцця;
• нарматыўных актаў, якія закранаюць правы грамадзян.

Вынікі грамадскай экспертызы павінны падлягаць абавязковаму разгляду органамі дзяржаўнай улады і мясцовага самакіравання. У выпадку нязгоды з высновамі экспертызы орган улады павінен прадставіць публічнае матываванае тлумачэнне.

Таксама неабходна развіваць грамадзянскі маніторынг рэалізацыі праектаў, якія фінансуюцца з бюджэту ўдзелу, грантаў або праз механізмы суфінансавання 

10. Укараненне абавязковых грамадскіх абмеркаванняў

Грамадскія абмеркаванні павінны стаць абавязковай працэдурай пры прыняцці значных рашэнняў на мясцовым і нацыянальным узроўнях.

Неабходна вызначыць катэгорыі рашэнняў, па якіх грамадскія абмеркаванні абавязковыя:

• мясцовыя бюджэты;
• стратэгіі развіцця тэрыторый;
• горадабудаўнічыя праекты;
• экалагічна значныя рашэнні;
• рэарганізацыя сацыяльных устаноў;
• буйныя інфраструктурныя праекты;
• змены ў транспартнай, камунальнай і сацыяльнай палітыцы.

Абмеркаванні павінны праводзіцца ў зразумелай і даступнай форме. Неабходна спалучаць анлайн- і афлайн-фарматы, каб удзел быў даступны пажылым людзям, сельскім жыхарам і грамадзянам без устойлівага доступу да інтэрнэту.

Па выніках абмеркаванняў органы ўлады павінны публікаваць справаздачу з указаннем прапаноў, якія паступілі, прынятых рашэнняў і прычын адхілення асобных прапаноў.

11. Укараненне электронных петыцый

Неабходна стварыць афіцыйны механізм электронных петыцый на нацыянальным і мясцовым узроўнях.

Петыцыі павінны мець юрыдычна значную працэдуру разгляду. Пры дасягненні ўстаноўленай колькасці подпісаў петыцыя павінна:

• падлягаць абавязковаму разгляду;
• выносіцца на публічнае абмеркаванне;
• разглядацца адпаведным выканаўчым або прадстаўнічым органам;
• атрымліваць афіцыйны матываваны адказ.

Для мясцовых петыцый парогі подпісаў павінны ўстанаўлівацца з улікам колькасці насельніцтва адпаведнай тэрыторыі. Нельга прымяняць аднолькавыя патрабаванні да буйнога горада, малога райцэнтра і сельскай мясцовасці.

Асабліва важна заканадаўча замацаваць механізм, пры якім петыцыя, якая набрала ўсталяваную колькасць подпісаў на мясцовым сайце або афіцыйнай платформе, аўтаматычна запускае працэдуру абмеркавання ў выканаўчым ці прадстаўнічым мясцовым органе.

12. Развіццё сацыяльнай замовы

Дзяржава і мясцовае самакіраванне павінны мець магчымасць перадаваць выкананне часткі грамадска значных паслуг некамерцыйным арганізацыям на конкурснай аснове.

Сацыяльная замова можа ўжывацца ў сферах:

• сацыяльнай дапамогі;
• працы з пажылымі людзьмі;
• падтрымкі людзей з інваліднасцю;
• маладзёжнай палітыкі;
• адукацыі;
• культуры;
• экалогіі;
• інтэграцыі ўразлівых груп;
• прафілактыкі гвалту;
• падтрымкі сем'яў і дзяцей.

Такі механізм дазволіць выкарыстоўваць патэнцыял грамадзянскай супольнасці і павысіць якасць сацыяльных паслуг.

13. Адукацыя і развіццё культуры ўдзелу

Для паспяховай рэалізацыі канцэпцыі неабходна развіваць грамадзянскую адукацыю.

Варта ўкараніць праграмы навучання для:

• грамадзян;
• прадстаўнікоў мясцовага самакіравання;
• супрацоўнікаў дзяржаўных органаў;
• актывістаў;
• АГС;
• бізнесу;
• школьнікаў і студэнтаў.

Тэмы навучання павінны ўключаць:

• мясцовае самакіраванне;
• бюджэт удзелу;
• грамадскія ініцыятывы;
• грамадскі кантроль;
• асновы праектнага кіравання;
• фінансавую празрыстасць;
• лічбавы ўдзел;
• правы грамадзян;
• культуру дыялогу і сумеснага прыняцця рашэнняў.

Без фармавання культуры ўдзелу нават самыя добрыя прававыя механізмы могуць застацца фармальнымі.

Органы, якія прымаюць рашэнні на нацыянальным узроўні

Парламент Рэспублікі Беларусь

Парламент павінен забяспечыць заканадаўчую аснову рэформы. У яго кампетэнцыю ўваходзіць прыняцце новых законаў “Аб мясцовым самакіраванні”, “Аб грамадскай экспертызе”, унясенне змяненняў у падатковае заканадаўства, заканадаўства аб некамерцыйных арганізацыях, лічбавым удзеле і бюджэтным працэсе.

Парламент таксама павінен ажыццяўляць кантроль за рэалізацыяй рэформы і забяспечваць публічнае абмеркаванне ключавых законапраектаў.

Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь

Савет Міністраў павінен каардынаваць рэалізацыю дзяржаўнай палітыкі ў сферы грамадскага фінансавання і ўдзелу.

У яго задачы ўваходзіць распрацоўка дзяржаўных праграм, забеспячэнне міжведамаснага ўзаемадзеяння, зацвярджэнне падзаконных актаў і стварэнне ўмоў для ўкаранення новых механізмаў на нацыянальным і мясцовым узроўнях.

Міністэрства фінансаў

Міністэрства фінансаў адказвае за распрацоўку правілаў бюджэтаў грамадскага ўдзелу, ініцыятыўнага бюджэтавання, суфінансавання , празрыстасці бюджэтных выдаткаў і справаздачнасці.

Яно павінна падрыхтаваць метадычныя рэкамендацыі для мясцовага самакіравання і забяспечыць уключэнне новых механізмаў у бюджэтны працэс.

Міністэрства эканомікі

Міністэрства эканомікі павінна адказваць за развіццё механізмаў удзелу бізнэсу, сацыяльных інвестыцый, дзяржаўна-прыватнага партнёрства і падтрымкі сацыяльных прадпрыемстваў.

Міністэрства па падатках і зборах

Міністэрства па падатках і зборах павінна забяспечыць укараненне падатковых механізмаў падтрымкі грамадзянскіх ініцыятыў, у тым ліку магчымасць накіравання часткі падаходнага падатку на карысць грамадскіх арганізацый і падатковыя стымулы для бізнесу.

Міністэрства юстыцыі

Міністэрства юстыцыі павінна адказваць за рэформу заканадаўства аб некамерцыйных арганізацыях, грамадскіх аб'яднаннях, установах, фондах, дабрачыннасці і рэгістрацыі грамадзянскіх ініцыятыў.

Міністэрства сувязі і інфарматызацыі

Міністэрства сувязі і інфарматызацыі павінна забяспечыць стварэнне лічбавай інфраструктуры ўдзелу: платформ ініцыятыў, петыцый, галасавання, грамадскіх абмеркаванняў, маніторынгу рэалізацыі праектаў і адкрытых звестак.

Міністэрства адукацыі

Міністэрства адукацыі павінна ўкараняць элементы грамадзянскай адукацыі, мясцовай дэмакратыі, грамадскага ўдзелу і фінансавай граматнасці ў адукацыйныя праграмы. Распрацоўка стандарту адукацыйных праграм, па якіх прыцягнутыя АГС будуць аказваць адукацыйныя паслугі як для грамадзян, так і для структур прадстаўнічай і выканаўчай улады.

Міністэрства працы і сацыяльнай абароны

Міністэрства працы і сацыяльнай абароны павінна ўдзельнічаць у развіцці сацыяльнай замовы і механізмаў прыцягнення АГС да аказання сацыяльных паслуг.

Міністэрства культуры

Міністэрства культуры павінна развіваць грантавую падтрымку культурных ініцыятыў, лакальных праектаў, ініцыятываў па захаванні спадчыны і ідэнтычнасці.

Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя

Міністэрства прыродных рэсурсаў павінна ўдзельнічаць у развіцці грамадскай экалагічнай экспертызы, грамадскіх абмеркаванняў экалагічна значных праектаў і падтрымкі лакальных экалагічных ініцыятыў.

Органы, якія прымаюць рашэнні на рэгіянальным і мясцовым узроўні

Абласныя, раённыя, гарадскія і сельскія органы мясцовага самакіравання

Пасля рэформы мясцовага самакіравання менавіта мясцовыя органы мусяць стаць ключавымі суб'ектамі рэалізацыі канцэпцыі.

Яны павінны:

• зацвярджаць бюджэты грамадскага ўдзелу;
• праводзіць грамадскія абмеркаванні;
• разглядаць грамадскія ініцыятывы;
• арганізоўваць мясцовыя грантавыя праграмы;
• падтрымліваць ТГС ;
• публікаваць адкрытыя дадзеныя;
• забяспечваць справаздачнасць перад жыхарамі.

Выканаўчыя органы мясцовага самакіравання

Выканаўчыя органы павінны забяспечваць практычную рэалізацыю рашэнняў, прынятых з удзелам грамадзян, арганізоўваць конкурсы, рэалізоўваць праекты бюджэту ўдзелу і даваць справаздачу перад жыхарамі.

Тэрытарыяльнае грамадскае самакіраванне

ТГС павінны стаць важнымі ўдзельнікамі мясцовай дэмакратыі, якія прадстаўляюць інтарэсы жыхароў мікрараёнаў, вуліц, кварталаў, вёсак і пасёлкаў.

Іншыя ключавыя ўдзельнікі

Арганізацыі грамадзянскай супольнасці і ініцыятыўныя групы

Яны павінны распрацоўваць і рэалізоўваць праекты, удзельнічаць у грамадскіх абмеркаваннях, праводзіць экспертызу, мабілізаваць грамадзян і кантраляваць рэалізацыю рашэнняў, аказваць адукацыйныя паслугі па павышэнні кампетэнцый грамадзян і органаў улады, якія непасрэдна ўдзельнічаюць у працэсе рэалізацыі бюджэту ўдзелу.

Фонды мясцовых супольнасцей

Яны павінны акумуляваць рэсурсы на месцах і падтрымліваць ініцыятывы, важныя для канкрэтных тэрыторый.

Бізнэс і прыватны сектар

Бізнэс павінен мець магчымасць удзельнічаць у фінансаванні арганізацый грамадзянскай супольнасці, сацыяльных інвестыцыях, партнёрскіх праектах і праграмах карпаратыўнай адказнасці.

Грамадзяне Рэспублікі Беларусь

Грамадзяне з’яўляюцца цэнтральнымі суб'ектамі канцэпцыі. Яны павінны мець права і магчымасць ініцыяваць праекты, галасаваць, удзельнічаць у абмеркаваннях, накіроўваць частку падаткаў на грамадскія мэты, падтрымліваць праекты фінансава і ажыццяўляць грамадскі кантроль.

НАРМАТЫЎНА-ПРАВАВЫЯ АКТЫ

1. Прыняцце новага Закона Рэспублікі Беларусь “Аб мясцовым самакіраванні”

Ключавой умовай рэалізацыі канцэпцыі з’яўляецца прыняцце новага Закона Рэспублікі Беларусь “Аб мясцовым самакіраванні” без захавання цяперашняй звязкі “мясцовае кіраванне і самакіраванне”.

Новы закон павінен быць заснаваны на прынцыпах Еўрапейскай хартыі мясцовага самакіравання і замацоўваць мясцовае самакіраванне як самастойны ўзровень публічнай улады, які не з’яўляецца часткай адміністрацыйнай вертыкалі.

Закон павінен прадугледжваць:

• размежаванне мясцовага самакіравання і дзяржаўнага кіравання;
• самастойнасць мясцовых супольнасцяў;
• выбарнасць мясцовых органаў;
• уласныя паўнамоцтвы мясцовага самакіравання;
• фінансавую аўтаномію;
• права мясцовых органаў самастойна распараджацца часткай даходаў;
• падсправаздачнасць мясцовай улады жыхарам;
• абавязковыя механізмы грамадскага ўдзелу;
• прававую абарону мясцовага самакіравання.

Такі закон павінен стаць падмуркам усёй сістэмы грамадскага ўдзелу і фінансавання.

2. Унясенне змен у бюджэтнае заканадаўства

Неабходна ўнесці змены ў бюджэтнае заканадаўства, якія прадугледжваюць:

• абавязковае ўкараненне бюджэтаў грамадскага ўдзелу;
• вызначэнне мінімальнай долі мясцовых бюджэтаў для праектаў удзелу;
• правілы ініцыятыўнага бюджэтавання;
• механізмы суфінансавання ;
• адкрытасць бюджэтнай інфармацыі;
• публічную справаздачнасць па праектах;
• удзел грамадзян у бюджэтным працэсе.

3. Унясенне змен у падатковае заканадаўства

Неабходна ўнесці змяненні ў Падатковы кодэкс Рэспублікі Беларусь для ўкаранення:

• механізма накіравання часткі падаходнага падатку грамадзянамі на карысць грамадскіх арганізацый;
• падатковых вылікаў для фізічных асоб, якія падтрымліваюць грамадзянскія ініцыятывы;
• падатковых стымулаў для бізнесу, якія падтрымліваюць грамадзянскія ініцыятывы;
• вызвалення пэўнай долі прыбытку, накіраванага на грамадска значныя праекты, ад падаткаабкладання;
• празрыстай справаздачнасці атрымальнікаў падатковай падтрымкі.

4. Рэформа заканадаўства аб некамерцыйных арганізацыях

Неабходна прыняць новы сучасны закон аб арганізацыях грамадзянскай супольнасці або істотна рэфармаваць дзейнае заканадаўства аб грамадскіх аб'яднаннях, установах, фондах і дабрачыннасці.

Рэформа павінна прадугледжваць:

• спрашчэнне рэгістрацыі АГС;
• магчымасць паведамляльнай рэгістрацыі для малых арганізацый;
• абарону свабоды аб'яднанняў;
• роўныя ўмовы для розных арганізацыйна-прававых форм;
• рэгуляванне фондаў мясцовых супольнасцяў;
• празрыстыя правілы атрымання ахвяраванняў;
• абарону ад адвольнай ліквідацыі;
• магчымасць дзейнасці ініцыятыўных груп.

5. Прыняцце закона аб грамадзянскіх ініцыятывах і ўдзеле

Неабходна прыняць асобны закон або спецыяльны раздзел у новым заканадаўстве, які рэгулюе формы грамадзянскага ўдзелу.

Ён павінен уключаць:

• грамадскія ініцыятывы;
• электронныя петыцыі;
• грамадскія абмеркаванні;
• публічныя кансультацыі;
• грамадзянскія панэлі і асамблеі;
• грамадскую экспертызу;
• удзел грамадзян у бюджэтным працэсе;
• лічбавы ўдзел.

Закон павінен устанаўліваць абавязковыя працэдуры, тэрміны, парогі подпісаў, парадак разгляду і абавязкі органаў улады.

6. Прыняцце закона аб лічбавым удзеле і адкрытых дадзеных

Неабходна стварыць прававую базу для лічбавых платформ удзелу.

Закон павінен рэгуляваць:

• электронную ідэнтыфікацыю ўдзельнікаў;
• збор подпісаў;
• электроннае галасаванне;
• абарону персанальных дадзеных;
• адкрытасць алгарытмаў;
• публікацыю даных аб праектах;
• празрыстасць фінансавання;
• даступнасць платформаў для людзей з інваліднасцю і грамадзян з нізкімі лічбавымі навыкамі.

7. Прыняцце закона аб грамадскай экспертызе

Неабходна замацаваць права грамадзян і арганізацый праводзіць грамадскую экспертызу рашэнняў, праграм, праектаў і нарматыўных актаў.

Закон павінен прадугледжваць:

• прадмет грамадскай экспертызы;
• парадак яе правядзення;
• правы экспертаў і арганізацый;
• абавязак органаў улады разглядаць вывады;
• публічнасць вынікаў;
• механізм адказу на рэкамендацыі.

8. Змены ў заканадаўства аб дзяржаўных закупках і сацыяльнай замове

Для развіцця сацыяльнай замовы неабходна ўнесці змены ў заканадаўства аб закупках, сацыяльных паслугах і партнёрстве з АГС.

Некамерцыйныя арганізацыі павінны атрымаць магчымасць удзельнічаць у конкурсах на аказанне грамадска значных паслуг на празрыстых і роўных умовах.

9. Нарматыўныя акты і дзяржаўныя праграмы

Для практычнай рэалізацыі канцэпцыі неабходна прыняць:

• Дзяржаўную праграму развіцця грамадскага ўдзелу і фінансавання;
• Нацыянальны план укаранення бюджэтаў грамадскага ўдзелу;
• методыку ініцыятыўнага бюджэтавання;
• правілы працы платформ калектыўнага фінансавання;
• парадак вядзення рэестра арганізацый, якія атрымліваюць падатковыя адлічэнні;
• тыпавыя палажэнні аб мясцовых грантавых праграмах;
• тыпавое палажэнне аб ТГС;
• тыпавое палажэнне аб бюджэт грамадзянскага ўдзелу.
• метадычныя рэкамендацыі па грамадскіх абмеркаваннях і петыцыях.

Заключэнне

Рэалізацыя сапраўднай канцэпцыі прадугледжвае сістэмны пераход Рэспублікі Беларусь ад фармальнага і абмежаванага ўдзелу грамадзян да паўнацэннай мадэлі дэмакратычнага кіравання, заснаванай на дэцэнтралізацыі, празрыстасці, падсправаздачнасці і партнёрстве.

Грамадскае фінансаванне і ўдзел павінны стаць не дадатковымі ці дэкаратыўнымі элементамі дзяржаўнай палітыкі, а адной з асноў новай дэмакратычнай сістэмы. Грамадзяне павінны атрымаць рэальныя інструменты ўплыву на рашэнні, бюджэты, развіццё тэрыторый і падтрымку ініцыятыў, якія адпавядаюць патрэбам грамадства.

Укараненне бюджэтаў грамадскага ўдзелу, рэфармаванне грамадскай ініцыятывы, развіццё справядлівага суфінансавання, падатковыя механізмы падтрымкі, грантавыя праграмы, лічбавыя платформы, грамадская экспертыза і электронныя петыцыі дазволяць стварыць устойлівую інфраструктуру грамадзянскага ўдзелу.

Асаблівае значэнне мае прыняцце новага Закона Рэспублікі Беларусь “Аб мясцовым самакіраванні”, заснаванага на прынцыпах Еўрапейскай хартыі мясцовага самакіравання. Без рэальнай аўтаноміі мясцовых супольнасцяў немагчыма забяспечыць паўнацэнны ўдзел грамадзян і справядлівае размеркаванне рэсурсаў.

Новая сістэма павінна гарантаваць, што ўдзел грамадзян не будзе залежаць толькі ад іх фінансавых магчымасцей, месца пражывання або блізкасці да ўлады. Яна павінна забяспечваць роўны доступ да інструментаў удзелу для жыхароў буйных гарадоў, малых населеных пунктаў, сельскіх тэрыторый, уразлівых груп, моладзі, пажылых людзей, грамадзянскіх арганізацый, ініцыятыўных груп і бізнесу.

У доўгатэрміновай перспектыве рэалізацыя канцэпцыі будзе садзейнічаць умацаванню дэмакратычных інстытутаў, развіццю мясцовага самакіравання, павышэнню даверу паміж дзяржавай і грамадствам, росту грамадзянскай адказнасці і фарміраванню салідарнага грамадства.

Канцэпцыя грамадскага фінансавання і ўдзелу павінна стаць адным з інструментаў пабудовы новай Беларусі - дэмакратычнай, дэцэнтралізаванай, адкрытай і заснаванай на актыўным удзеле грамадзян у кіраванні сваёй краінай і сваімі мясцовымі супольнасцямі.